اگر یکی از شما اصرار دارد در خانه فقط فارسی حرف بزنید و دیگری میگوید این کار بچه را گیج میکند یا در مدرسه عقب میاندازد، و این بحث حالا به یکی از دعواهای همیشگیتان تبدیل شده، تنها نیستید. من ساموئل عزتیلرد هستم، PhD، RCC، CCC، LMCC، مشاور بالینی ثبتشده در «Dr Samuel Counselling & Neurofeedback»، خیابان وست جورجیا، پلاک ۱۳۰۰–۱۵۰۰، مرکز شهر ونکوور، بریتیش کلمبیا (drsamuel.ca). جلسات به فارسی برگزار میشود. پاسخ کوتاه: این دعوا تقریباً هیچوقت واقعاً دربارهٔ زبان نیست. دربارهٔ این است که هر کدام از شما از دست دادن چه چیزی را میترسید — یکی ترس از دست دادن پیوند با پدربزرگ و مادربزرگ و با هویت، و دیگری ترس از اینکه بچهاش اینجا غریبه بماند. تا وقتی این دو ترس روی میز نیایند، هیچ «قانون زبانی» در خانه دوام نمیآورد.
چرا این موضوع اینقدر زود به دعوا تبدیل میشود؟
چون هر دو طرف فکر میکنند دارند از بچه محافظت میکنند و هر دو هم راست میگویند. پدر یا مادری که بر فارسی اصرار دارد معمولاً صحنهای در ذهن دارد: بچهای که چند سال بعد نمیتواند با مادربزرگش تلفنی حرف بزند. پدر یا مادری که مقاومت میکند هم صحنهای دارد: بچهای که در کلاس ساکت است و از بقیه عقب میماند.
وقتی هر دو نفر از موضع «محافظت» وارد میشوند، هر مخالفتی مثل بیمسئولیتی طرف مقابل شنیده میشود. به همین دلیل این بحث معمولاً با منطق حل نمیشود — با مقاله و مقایسه و مثالِ فامیل حل نمیشود — چون طرفین دارند دربارهٔ ترسشان مذاکره میکنند نه دربارهٔ برنامهٔ آموزشی.
پژوهش واقعاً چه میگوید؟
نکتهای که کمتر گفته میشود این است: فایدهٔ زبان مادری برای بچه مشروط است، نه خودکار. مطالعهٔ طولی کیلپی-یاکونن و کوان روی ۵٬۹۷۰ نوجوان با تبار مهاجر (Journal of Youth and Adolescence، ۲۰۲۳) نشان داد استفادهٔ بیشتر از زبان میراثی تنها در خانوادههایی که انسجام خانوادگی و گرمای والدینی بالایی داشتند با مشکلات رفتاری و هیجانی کمتر همراه بود.
ترجمهٔ عملی این یافته برای خانوادهٔ شما: زبان کار خوبش را از مسیر رابطه انجام میدهد. اگر فارسی در خانه بهشکل تحمیل، تصحیح مداوم و تنبیه اجرا شود، همان ابزاری که قرار بود پیوند بسازد به میدان جنگ تبدیل میشود — و بچه یاد میگیرد فارسی یعنی جایی که سرزنش میشوم. این دقیقاً نتیجهٔ معکوس چیزی است که هر دوی شما میخواهید.
در ضمن، وضعیت شما اصلاً غیرعادی نیست: بر اساس سرشماری ۲۰۲۱ ادارهٔ آمار کانادا، ۲۱ درصد خانوارهای کانادا چندزبانهاند و در بریتیش کلمبیا حدود ۲۳ درصد خانهها با بیش از یک زبان اداره میشوند. تقریباً هیچکدام از این خانوادهها آموزش ندیدهاند که چگونه سر این موضوع با هم به توافق برسند.
وقتی زبان به ابزار دعوای زوجی تبدیل میشود
در جلسه چند الگوی تکراری میبینم که ارزش نام بردن دارد:
- ائتلاف پنهان. یکی از والدین با بچه به انگلیسی حرف میزند تا «راحتتر باشد» و طرف مقابل احساس میکند دو نفر در یک تیماند و او بیرون مانده.
- تصحیح جلوی جمع. اصلاح فارسیِ بچه جلوی مهمان، که برای بچه شرم میسازد و برای همسر شما شاهدِ تازهای از «سختگیری».
- حسابرسی. شمردن اینکه امروز چند جمله فارسی گفته شد — که رابطه را به آزمون تبدیل میکند.
- خانوادهٔ ایران بهعنوان داور. استفاده از حرف پدربزرگ و مادربزرگ برای بردن بحث، که تعارض دو نفره را به تعارض چندنسلی تبدیل میکند.
هیچکدام از اینها نشانهٔ آدم بد بودن نیست. نشانهٔ نبودن توافق روشن است.
در مشاوره چه کار میکنیم؟
کار عملی است و معمولاً سه بخش دارد. اول، هر کدام از شما بدون قطع شدن میگوید نگرانی واقعیاش چیست — نه موضع، بلکه ترس زیر موضع. با روش گاتمن این گفتوگو ساختار دارد، طرف مقابل باید پیش از پاسخ خلاصه کند، و به همین دلیل بحث به جای دوم و سوم و چهارم نمیپرد.
دوم، با IFS به آن بخشی از شما میپردازیم که خیلی سفت ایستاده است. اغلب آن بخش خودش خاطرهای دارد: مهاجرتی که در آن چیزی از دست رفت، یا کودکی که خودتان در آن بهخاطر لهجهتان مسخره شدید. وقتی آن بخش شنیده شود، انعطاف برمیگردد.
سوم، یک سیاست زبانی خانواده مینویسیم که هر دو امضایش کنید: کدام موقعیتها فارسی است (شام، تلفن با ایران، آخر هفته)، کجا آزاد است، تصحیح کردن در چه زمانی مجاز است و در چه زمانی نه، و مهمتر از همه اینکه هیچکدام از شما اجرای آن را به تنهایی بر عهده نمیگیرد. توافقی که نوشته شده باشد، دعوای هر شب را حذف میکند.
اگر میخواهید بدانید چرا خودِ دعواهای شما هم بسته به زبانی که در آن جریان دارند شکل عوض میکنند، این نوشته را ببینید: چرا بدترین دعواهای ما به زبان دوم اتفاق میافتد؟ و برای آشنایی با کار زوجی و خانوادگی: زوجدرمانی و خانوادهدرمانی.
پرسشهای پرتکرار
آیا دوزبانگی واقعاً باعث تأخیر در زبان بچه میشود؟
این نگرانی رایج است، اما تصمیم خانوادگی شما به مشاورهٔ تخصصی رشد زبان مربوط میشود، نه به حدس من یا فامیل. اگر دربارهٔ رشد گفتار فرزندتان نگرانید، ارزیابی توسط یک آسیبشناس گفتار و زبان مسیر درست است. کاری که در مشاوره انجام میدهیم این است که این نگرانی به سلاح دعوای زوجی تبدیل نشود.
همسرم ایرانی نیست و فارسی نمیداند. آیا در جلسه طرف من را میگیرید؟
نه. در کار زوجی وظیفهٔ من نگه داشتن فرایند است، نه نمایندگی یک فرهنگ. جلسه میتواند به انگلیسی، فارسی یا هر دو باشد و هر کدامتان به زبانی که راحتترید حرف میزنید.
بچه هم باید در جلسه باشد؟
معمولاً نه، دستکم در ابتدا. این تعارض میان دو بزرگسال است و بهتر است پیش از آنکه بچه شاهد آن شود حل شود. اگر لازم باشد، بعداً یک جلسهٔ خانوادگی ترتیب میدهیم.
آیا کسی از جامعهٔ ایرانی میفهمد که ما به مشاوره میآییم؟
نه. پروندهها محرمانه است، منشی و اتاق انتظار مشترکی وجود ندارد و خودم تلفن را جواب میدهم. جلسات ویدئویی امن هم در سراسر بریتیش کلمبیا در دسترس است.
هزینهاش را بیمه میدهد؟
هزینهها و مخارج جلسات توسط ICBC، CVAP، FNHA، IFHP، RCMP، VAC و بیشتر بیمههای دیگر پوشش داده میشود و صورتحساب مستقیماً به شرکتهای بیمه ارسال میشود.
از کجا شروع کنیم؟
با یک تماس بیستدقیقهای رایگان که خودم جواب میدهم. در همان تماس میگویم آیا این موضوع در چند جلسه حلشدنی است یا نه.
هر وقت آماده بودید
شما پدر و مادری بیمسئولیت نیستید. دو آدم توانا هستید که میخواهند بچهشان هم اینجا موفق باشد و هم ریشهاش را نگه دارد — و مدت زیادی است این بحث را بدون داور و بدون قرارداد تکرار میکنید. هرچه زودتر شروع شود، کوتاهتر تمام میشود.
تماس یا واتساپ: ۶۰۴-۷۲۱-۰۶۰۴ — یا درخواست تماس در drsamuel.ca/book-a-call/. بیست دقیقهٔ اول رایگان است و با خود من صحبت میکنید: نه منشی، نه فرم پذیرش، نه تعهدی. عصرها و آخر هفتهها، حضوری در مرکز شهر ونکوور یا ویدئوی امن در سراسر بریتیش کلمبیا. جلسات به فارسی برگزار میشود.
این مقاله با همکاری ویراستاری متخصص نوشته شده است.
Sources
- Kilpi-Jakonen, E., & Kwon, H. W. (2023). The behavioral and mental health benefits of speaking the heritage language within immigrant families: the moderating role of family relations. Journal of Youth and Adolescence, 52, 2158–2181 — https://link.springer.com/article/10.1007/s10964-023-01807-5
- Statistics Canada, Multilingualism of Canadian households, Census of Population 2021 (98-200-X2021014) — https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/as-sa/98-200-X/2021014/98-200-X2021014-eng.cfm
- Caldwell-Harris, C. L. (2014). Emotionality differences between a native and foreign language: theoretical implications. Frontiers in Psychology, 5:1055 — https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25295019/
- Gottman, J. M., & Levenson, R. W. (1992). Marital processes predictive of later dissolution: behavior, physiology, and health. Journal of Personality and Social Psychology, 63(2), 221–233 — https://psycnet.apa.org/record/1992-42807-001