زوج‌درمانی ایرانی‌کانادایی در ونکوور: وقتی یکی از شما زودتر «کانادایی» شده است

دکتر ساموئل عزتی‌لرد (Samuel Ezzatilord, PhD, RCC, CCC, LMCC) در مرکز «Dr Samuel Counselling & Neurofeedback» در ونکوور، بریتیش کلمبیا، به زبان‌های فارسی و انگلیسی زوج‌درمانی برای زوج‌های ایرانی‌کانادایی و زوج‌های بین‌فرهنگی ارائه می‌دهد؛ اطلاعات کامل در drsamuel.ca. این راهنما دربارهٔ الگوی مشخصی است که در زوج‌های فارسی‌زبان و زوج‌های دوفرهنگی زیاد می‌بینم: شما دو نفر با هم به کانادا آمدید، اما با سرعت‌های متفاوتی با اینجا خو گرفته‌اید. یکی از شما حالا به انگلیسی فکر می‌کند، دوستان کانادایی دارد و در مورد پول، حریم خصوصی و تربیت فرزند غریزه‌های کانادایی پیدا کرده؛ دیگری از نظر عاطفی هنوز به تهران، شیراز یا مشهد نزدیک‌تر است. هیچ‌کدام‌تان اشتباه نمی‌کنید. اما فاصلهٔ میان شما بی‌سروصدا تبدیل به موضوع دعواهایتان شده است — و پژوهش‌ها دربارهٔ زوج‌های مهاجر نشان می‌دهد که همین فاصله، بیش از خودِ فرهنگ، بر سلامت روان فشار می‌آورد. خبر خوب این است که شکاف در سازگاری، یکی از قابل‌حل‌ترین مسائلی است که یک زوج می‌تواند به جلسهٔ درمان بیاورد، چون با نام‌گذاری، روشن‌کردن و گفت‌وگو جواب می‌دهد، نه با «برنده شدن».

شکاف فرهنگ‌پذیری در یک زوج چیست و چرا آسیب می‌زند؟

فرهنگ‌پذیری فرایندی آهسته است که طی آن انسان ارزش‌ها، عادت‌ها و زبان جایی را که اکنون در آن زندگی می‌کند می‌پذیرد و در عین حال ارزش‌هایی را که با آن بزرگ شده نگه می‌دارد — یا رها می‌کند. روان‌شناسان ده‌ها سال این پدیده را میان والدین مهاجر و فرزندانشان مطالعه کرده‌اند. فقط در سال‌های اخیر است که پژوهش به سراغ آنچه میان همسران رخ می‌دهد رفته است؛ وقتی هرکدام با سرعتی متفاوت سازگار می‌شوند.

مطالعه‌ای در سال ۲۰۲۲ در نشریهٔ Personality and Social Psychology Bulletin ۱۱۸ زوج مهاجر را در بریتانیا دنبال کرد که فرهنگ اصلی مشترکی داشتند، و نشان داد شکاف فرهنگ‌پذیری درون زوج با سلامت روانیِ فردیِ ضعیف‌تر همراه است، و سازگاری فرهنگیِ یک همسر بر میزان سازگاریِ همسر دیگر اثر می‌گذارد. پژوهش جداگانه‌ای روی ۲۷۳ زوج مهاجر که در Journal of Marriage and Family منتشر شد نشان داد زوج‌هایی که سازگاری فرهنگی‌شان هماهنگ بود کیفیت زناشویی بهتری گزارش می‌کردند تا زوج‌هایی که ناهماهنگ بودند — و نکتهٔ گویا این‌که ناهماهنگی در دلبستگی به فرهنگ مادری، بیش از ناهماهنگی در پذیرش فرهنگ جدید، به رابطه لطمه می‌زد.

در یک خانهٔ ونکووری این یعنی: او هنوز روزی دو بار به مادرش در ایران زنگ می‌زند و این را بدیهی می‌داند؛ همسرش کم‌کم این تماس‌ها را نفر سومِ زندگی مشترک می‌بیند. یکی می‌خواهد بچه‌ها سر سفره به انگلیسی جواب بدهند تا «خارجی به نظر نرسند»؛ دیگری این را پاک‌کردن پدر و مادرش از زندگی نوه‌ها می‌شنود. هر دوی شما احساس می‌کنید طرف مقابل وسط بازی قوانین را عوض کرده است.

هنوز آمادهٔ صحبت نیستید؟ یک خط پیامک یا واتس‌اپ بفرستید — خودم ظرف یک روز شخصاً پاسخ می‌دهم.

چرا دعوا هیچ‌وقت دربارهٔ چیزی نیست که به نظر می‌رسد؟

پژوهش مؤسسهٔ گاتمن روی زوج‌های بلندمدت نشان داد حدود ۶۹ درصد تعارض‌های رابطه دربارهٔ مسائل همیشگی است — تفاوت‌هایی در شخصیت یا نیازهای زندگی که سال‌ها تکرار می‌شوند — و آنچه آیندهٔ رابطه را پیش‌بینی می‌کند این نیست که مسئله حل بشود، بلکه این است که آیا زوج می‌توانند بدون تحقیر، انتقاد، حالت دفاعی یا سکوتِ سنگی دربارهٔ آن گفت‌وگو کنند. شکاف در سازگاری فرهنگی ذاتاً یک مسئلهٔ همیشگی است. نمی‌توانید همسرتان را «نامهاجر» کنید، و نمی‌توانید خودتان را وادار کنید در زبانی که هنوز برایتان زحمت دارد احساس خانه بودن کنید.

پس دعواها خودشان را در قالب مسائل کوچک‌تر و ظاهراً حل‌شدنی پنهان می‌کنند — پولی که به ایران می‌فرستید به خانوادهٔ چه کسی برسد، سفرهٔ نوروز مهم‌تر است یا مسابقهٔ هاکی، جملهٔ «با رئیست رک‌تر باش» توصیهٔ خوبی است یا خیانت به کسی که هستی. زیر هرکدام‌شان یک آرزو و یک ترس خوابیده: یکی می‌ترسد خودش را گم کند، دیگری می‌ترسد عقب نگه داشته شود. گاتمن این‌ها را «رؤیاهای درون تعارض» می‌نامد. تا وقتی پنهان بمانند، زوج به بن‌بست می‌رسد. وقتی در اتاقی امن به زبان بیایند، تنش با سرعتی شگفت‌انگیز پایین می‌آید.

در زوج‌درمانی ایرانی‌کانادایی واقعاً چه اتفاقی می‌افتد؟

من دو روش را با هم به کار می‌برم و آن‌ها را آگاهانه برای این گروه انتخاب کرده‌ام.

روش گاتمن به ما ساختار می‌دهد: مسائل همیشگیِ مخصوص همین زوج را فهرست می‌کنیم، یاد می‌گیریم گفت‌وگوهای دشوار را نرم شروع کنیم نه با اتهام، و تمرین ترمیم می‌کنیم — حرکت‌های کوچکی که نمی‌گذارند یک اختلاف به شکاف تبدیل شود. برای زوج‌هایی که یکی‌شان انگلیسی روان‌تری دارد، ساختار حتی مهم‌تر است، چون بحث بی‌ساختار به نفع کسی تمام می‌شود که تندتر حرف می‌زند.

سیستم‌های خانوادهٔ درونی (IFS) به لایه‌های زیرین می‌رود. به زبان IFS، همسری که «کانادایی شده» اغلب بخشِ محافظی را در خود دارد که خیلی زود تصمیم گرفت جا افتادن، امن‌ترین راه بقا در اینجاست؛ همسری که سفت به فرهنگ مادری چسبیده اغلب بخشی سوگوار را حمل می‌کند — برای پدر و مادری که دور از او پیر می‌شوند، برای جایگاهی که پشت سر گذاشته، برای نسخه‌ای از خودش که واژگان کاملی داشت. وقتی هر همسر آن بخش را در دیگری می‌بیند، دعوای تلفن دیگر دعوای تلفن نیست.

جلسات می‌تواند به انگلیسی، به فارسی، یا ترکیبی برگزار شود که هرکدام‌تان به زبانی حرف بزنید که احساس‌تان با آن می‌آید. بسیاری از زوج‌های دوفرهنگی که با آن‌ها کار می‌کنم — یکی ایرانی‌تبار، دیگری کانادایی یا از فرهنگی سوم — می‌گویند همین به‌تنهایی آنچه را که گفته می‌شود تغییر می‌دهد.

بیست دقیقهٔ اول رایگان است، تلفنی و با خودِ من — بدون منشی، بدون فرم پذیرش، بدون هیچ تعهدی. شما می‌گویید چه گذشته؛ من صادقانه می‌گویم زوج‌درمانی مناسب شماست یا نه، و یک دورهٔ اول جلسات چه شکلی خواهد بود.

آیا همسری که «زودتر سازگار شده» باید آهسته‌تر برود؟

نه — و این همان اشتباهی است که زوج‌ها وقتی می‌خواهند خودشان مشکل را حل کنند مرتکب می‌شوند. غریزه می‌گوید حد وسطی پیدا کنید: تو در خانه کمتر انگلیسی حرف بزن، من کمتر به خانواده‌ام زنگ می‌زنم. چنین مصالحه‌هایی هویت را مثل بودجه‌ای می‌بینند که باید تقسیم شود، و معمولاً در هر دو طرف رنجشی خاموش می‌کارند.

آنچه پژوهش‌های بالا واقعاً نشان می‌دهند همخوانی است، نه یکسان بودن. زوج‌ها وقتی بهتر عمل می‌کنند که هر همسر رابطهٔ دیگری با هر دو فرهنگ — فرهنگی که ترک کرده و فرهنگی که در آن زندگی می‌کند — را بفهمد و محترم بشمارد، حتی وقتی این رابطه‌ها متفاوت‌اند. در عمل یعنی همسر سازگارتر یاد می‌گیرد نگه‌داشتن فرهنگ مادری را وفاداری ببیند نه لجاجت، و همسر پایبند به فرهنگ مادری یاد می‌گیرد سازگاری را قدرت ببیند نه رهاکردن. وقتی معنا عوض شد، جزئیات (تماس‌ها، زبان، تعطیلات، پول) واقعاً قابل مذاکره می‌شوند.

چرا در ونکوور، و چرا با من؟

ونکوور و نورث‌شور یکی از بزرگ‌ترین جامعه‌های فارسی‌زبان کانادا را در خود دارند. سرشماری ۲۰۲۱ ادارهٔ آمار کانادا حدود ۱۸۰ هزار نفر را در سراسر کانادا شمرده که در خانه عمدتاً به زبان‌های فارسی صحبت می‌کنند — ۲۶ درصد بیشتر از سال ۲۰۱۶ و یکی از سریع‌ترین گروه‌های زبانی در حال رشد در سرشماری. این رشد یعنی زوج‌های بسیاری در این منطقه همین حالا دقیقاً همین شکاف سازگاری را زندگی می‌کنند، اغلب بدون مشاوری که هر دو سوی آن را از درون بفهمد.

من ۲۵ سال است که کار می‌کنم؛ از کار با آسیب‌های روانی در اردوگاه‌های پناهندگان با هلال احمر بین‌المللی شروع کردم، سپس در برنامه‌های سلامت روان کهنه‌سربازان و در مراقبت بیمارستانی در یکی از سازمان‌های بهداشتی بریتیش کلمبیا. دکترای تخصصی دارم و با عناوین RCC، CCC و LMCC ثبت شده‌ام. خودم ایرانی‌کانادایی هستم و همین سازگاریِ دوسرعته را که این مقاله توصیف می‌کند زندگی کرده‌ام. این باعث نمی‌شود دربارهٔ ازدواج شما حق با من باشد — اما یعنی سه جلسهٔ اول را صرف توضیح دادنِ اینکه تعارف چیست، چرا نظر مادرشوهر اختیاری نیست، یا چرا «دلم برایت تنگ شده» به فارسی طور دیگری می‌نشیند نخواهید کرد.

پوشش هزینه: زوج‌درمانی با مشاور بالینی ثبت‌شده (RCC) در اکثر بیمه‌های تکمیلی بازپرداخت می‌شود و هرجا بیمه اجازه دهد مستقیماً صورت‌حساب می‌فرستم، به همین دلیل بسیاری از زوج‌های من هنگام مراجعه هزینهٔ کم یا هیچ هزینه‌ای نمی‌پردازند. اگر مشکلات یکی از همسران ناشی از تصادف رانندگی باشد، ICBC هزینهٔ مشاوره را برای پرونده‌های تأییدشده صددرصد می‌پردازد؛ کهنه‌سربازان و اعضای RCMP از طریق برنامه‌های VAC و RCMP پوشش دارند؛ و برای CVAP، FNHA و IFHP نیز مستقیماً صورت‌حساب ارسال می‌کنم. اگر مطمئن نیستید کدام شامل حال شما می‌شود، تماس رایگان دقیقاً برای همین پرسش‌هاست.

پرسش‌های متداول

آیا شکاف سازگاری نشانهٔ این است که با آدم اشتباهی ازدواج کرده‌ایم؟
نه. نشانهٔ این است که مهاجرت روی هرکدام‌تان طور متفاوتی اثر گذاشته، که برای همه همین‌طور است. زوج‌هایی با شکاف بزرگ که می‌توانند درباره‌اش حرف بزنند معمولاً وضع بهتری دارند تا زوج‌هایی با شکاف کوچک که نمی‌توانند.

همسر من اصلاً ایرانی نیست. باز هم این مقاله به ما مربوط است؟
بله، و اغلب حتی شدیدتر. در زوج‌های دوفرهنگی یکی با کانادا سازگار می‌شود و دیگری با یک خانوادهٔ ایرانی — هر دو در حال فرهنگ‌پذیری‌اند، فقط با چیزهای متفاوت. همان ابزارها کار می‌کنند.

جلسات به چه زبانی برگزار می‌شود؟
هر زبانی که انتخاب کنید، و می‌تواند از جلسه‌ای به جلسهٔ دیگر تغییر کند. جلسات به انگلیسی، فارسی یا هر دو برگزار می‌شود. جلسات فارسی هم حضوری در مرکز شهر ونکوور و هم با ویدیوی امن در سراسر بریتیش کلمبیا در دسترس است.

اگر فقط یکی از ما فکر می‌کند مشکلی هست، می‌توانیم شروع کنیم؟
بله. اغلب با همسر نگران‌تر شروع می‌کنم و وقتی همسر دیگر دید کار چه شکلی است، او را دعوت می‌کنم. هیچ فرم پذیرشی وجود ندارد؛ اولین گفت‌وگو یک تماس تلفنی رایگان بیست‌دقیقه‌ای است.

آیا شما در مسائل فرهنگی طرف کسی را می‌گیرید — مثلاً اینکه چقدر تماس با خانواده در ایران «عادی» است؟
نه. کار من این است که کمک کنم هرکدام‌تان بفهمید تماس با خانواده برای دیگری چه معنایی دارد، و بعد با هم تصمیم بگیرید. عدد درستی وجود ندارد.

زوج‌درمانی چقدر طول می‌کشد؟
بستگی دارد به اینکه این شکاف چه مدت ناگفته مانده و چقدر رنجش انباشته شده. بعضی زوج‌ها ظرف چند جلسه تفاوت را حس می‌کنند؛ الگوهای ریشه‌دار بیشتر طول می‌کشد. پیشرفت را با شما شفاف مرور می‌کنم، نه اینکه بی‌پایان وقت بدهم.

آیا چیزی از صحبت‌های ما به خانواده یا جامعه منتقل می‌شود؟
نه. محرمانگی مطابق مقررات مشاوره در بریتیش کلمبیا و استانداردهای BCACC است. هیچ چیز از اتاق بیرون نمی‌رود، و من عمداً تعداد مراجعانم را کم نگه می‌دارم تا این کار شخصی بماند.

اگر یکی از ما بخواهد اول دربارهٔ گذشتهٔ خودش صحبت کند چه؟
این رایج است — مهاجرت اغلب آسیب‌ها یا سوگ‌های قدیمی‌تر را بیدار می‌کند. جلسات فردی می‌تواند در کنار زوج‌درمانی پیش برود، و اگر آسیب روانی محور باشد، روش‌های مبتنی بر EMDR و تمرین نوروفیدبک را وارد برنامه می‌کنم.

وقت عصر یا آخر هفته دارید؟
بله، هر دو — بسیاری از زوج‌های من شیفت‌های مخالف دارند یا با هم کسب‌وکاری را می‌گردانند و در ساعات اداری نمی‌توانند بیایند.

با من صحبت کنید — به هر زبانی که راحت‌ترید

بهبودِ یک تعارض طولانی هرچه زودتر شروع شود کوتاه‌تر است، و زوج‌هایی که سال‌ها این شکاف را حمل کرده‌اند معمولاً آدم‌های توانمند و وفاداری هستند که فقط بیش از حد و برای مدتی طولانی بار برداشته‌اند. با شمارهٔ ۶۰۴-۷۲۱-۰۶۰۴ تماس بگیرید یا پیامک بفرستید، در واتس‌اپ با همین شماره پیام بدهید، یا از طریق drsamuel.ca/book-a-call/ درخواست تماس کنید. وقت‌های عصر و آخر هفته موجود است، حضوری در خیابان وست جورجیا در مرکز شهر ونکوور یا با ویدیوی امن در سراسر بریتیش کلمبیا. جلسات به فارسی برگزار می‌شود.

مطالب مرتبط در drsamuel.ca: زوج‌درمانی بین‌فرهنگی در ونکوور: پنج تعارضی که مدام برمی‌گردند، بن‌بست در رابطه: چرا زوج‌ها یک دعوا را تکرار می‌کنند، صفحهٔ زوج‌درمانی و خانواده‌درمانی و صفحهٔ مشاور فارسی‌زبان در ونکوور.

این مقاله با همکاری ویراستاری متخصص نوشته شده است.